Plaza de Cibeles to jeden z najbardziej znanych placów w Madrycie. Tu znajduje się słynna fontanna zbudowana na cześć bogini Kybele. Tu jest też Palacio de Cibeles, ogromny budynek poczty, uznawany powszechnie za jeden z najpiękniejszych tego typu obiektów na świecie. Przed Palacio de Cibeles, na jednym z najbardziej charakterysstycznych madryckich placów wyrósł nietypowy pomnik.
Panopticon w Madrycie. Czarny monolit jak Pomnik Ofiar Tragedii Smoleńskiej 2010
Panopticon, bo tak zatytułowana jest instalacja, która stanęła na Plaza de Cibeles, to dzieło hiszpańskiego artysty ukrywającego się pod pseudonimem SpY. Ma ono formę czarnej, ostro zakończonej bryły. Jak informuje autor, instalacja ma być refleksją na temat tego, w jaki sposób odbieramy współcześnie przestrzeń. „SpY wprowadza radykalną geometryczność przed Palacio de Cibeles, zmieniając odbiór jednego z najbardziej rozpoznawalnych budynków w Madrycie” – głosi komunikat na temat instalacji, która stanęła w centrum stolicy Hiszpanii. Nie ma tu żadnych nawiązań do pomnika w Warszawie – jedynie wizualne podobieństwa.
Obiekt, który pojawił się na Plaza de Cibeles, ma dwadzieścia metrów wysokości. Jego czerń i minimalizm to mocny kontrast w zestawieniu z efektownymi i pełnymi zdobień budynkami przy placu i w tej części Madrytu.
Panopticon to jednak nie tylko bryła. W ścianach instalacji umieszczono niewielkie otwory, przez które można zaglądać do środka. Wewnątrz kryją się ekrany połączone z systemem kamer przemysłowych zainstalowanych na szczycie konstrukcji. Dzięki nim można niejako z ukrycia obserwować miasto, budynki i przechodniów, patrząc na Madryt i jego słynne budowle z zupełnie innej perspektywy. Jak pisze w swoim manifeście autor instalacji, „to zmienia przyjęte odniesienia dotyczące proporcji, kierunków czy postrzegania przestrzeni”.
Jak przekonuje autor instalacji, ma ona stanowić refleksję na temat współczesnych mechanizmów śledzenia i obserwacji. „Kamery, ekrany i urządzenia cyfrowe coraz częściej wpływają na naszą relację ze światem, nieustannie obserwujemy, nagrywamy i udostępniamy to, co nas otacza. W ten sposób nieświadomie bierzemy udział w tworzeniu systemu, który jednocześnie wystawia nas na obserwację ze strony innych, zmieniając pojmowanie tego, czym jest prywatność oraz kontrola”
Panoptikon czyli stała obserwacja
Znacząca jest także nazwa – panoptikon to nazwa projektu więzienia opracowanego przez angielskiego filozofa Jeremy'ego Benthama. Określenie zaczęrpnięte zostało z greki (pan – wszystko, optikos – widzieć). Projekt Benthama zakładał stworzenie konstrukcji, w której strażnicy więzienni mogliby nieustannie obserwować osadzonych, a ci nie wiedzieliby, kiedy tak naprawdę są obserwowani. Takie rozwiązanie, tworzące poczucie nieustannej kontroli, miałoby wpływać na zmianę postaw więźniów, w którzy efekcie pilnowali by sami siebie. Rozwiązanie oparte o koncepcję panoptikonu znalazło zastosowanie w przypadku wielu zakładów karnych na świecie. W Polsce do idei panoptikonu nawiązuje budynek aresztu śledczego w Toruniu.